ސަލަފުންގެ މެދުގައި ޢިލްމީ ރައްދުދެއްވުން – އިބްނު އަބީ ޝައިބާ (159-235ހ.) އަދި އަބޫ ޙަނީފާ (80-150ހ.) އަށް ދެއްވި ރައްދު - الإمام ابن أبي شيبة
--------
އިބްނު އަބީ ޝައިބާ އެކަލޭގެފާނުގެ ބޮޑު ފޮތް ކަމުގައިވާ 'އަލްމުޞައްނަފް' ގައި ޚާއްޞަ ބާބެއް ލިޔުއްވިއެވެ.
މި ބާބުގެ ފެށުމުގައި އިބްނު އަބީ ޝައިބާ ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ. އެބާބުގެ ނަމަކީ
كتاب الرد على أبي حنيفة
"އަބޫ ޙަނީފާއަށް ރައްދުދިނުމުގެ ފޮތް"
މި ބާބުގެ ފެށުމުގައި އިބްނު އަބީ ޝައިބާ ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ.
هذا ما خالف به أبو حنيفة الأثر الذي جاء عن رسول اللَّه صلى اللَّه عليه وسلم
"މިއީ ރަސޫލުﷲ ﷺ ގެ ކިބައިން އައިސްފައިވާ އަޘަރުތަކާ އަބޫ ޙަނީފާ ޚިލާފުވެވަޑައިގެންފައިވާ ކަންކަމެވެ."
ހަމަ މި ފޮތުގެ މަޚްޠޫޠާތުތަކުގައި (މެނުސްކްރިޕްޓްތަކުގައި) މުހިންމު ނުކުތާއެއް ލިޔެވިފައިވެއެވެ.
قلت: لا زال العلماء يرد بعضهم على بعض، ولم يخصص المؤلف أبا حنيفة بالرد إلا لمكانته وعلو منزلته، وقد روى المؤلف في المصنف عددًا من الأحاديث والآثار من طريق أبي حنيفة وكلاهما من الكوفة.
"އަހުރެން ބުނަމެވެ: ޢިލްމުވެރިން އެއްބޭފުޅަކު އަނެއް ބޭފުޅަކަށް ރައްދުދެއްވުމަކީ މެދުކެނޑުމެއްނެތި ހިނގަމުން އައިސްފައިވާ ކަމެކެވެ. މުއައްލިފު (ފޮތް ލިޔުއްވި ފަރާތް) އަބޫ ޙަނީފާއަށް ރައްދުދެއްވުމަށް ޚާއްޞަކުރެއްވީ އެކަލޭގެފާނުގެ މަޤާމާއި ދަރަޖައިގެ މަތިވެރިކަމުންކަމުގައި މެނުވީ ނުވެއެވެ. އަދި ހަމަކަށަވަރުން މުއައްލިފު ވަނީ އަލްމުޞައްނަފްގައި އަބޫ ޙަނީފާގެ މަގުން ގިނަ ޙަދީޘްތަކާއި އަޘަރުތައް ރިވާކުރައްވާފައެވެ. އަދި އެ ދެބޭފުޅުންނަކީވެސް ކޫފާގެ ދެބޭފުޅުންނެވެ."
މަޞްދަރު: [އަލްމުޞައްނަފް، އިބްނު އަބީ ޝައިބާ (25 މުޖައްލަދު)، ތަޙްޤީޤުކުރެއްވީ: ޝައިޚް ޑރ. ސަޢުދު ބިން ނާޞިރު ބިން ޢަބްދިލްޢަޒީޒު އައްޝިޘްރީ، މުޖައްލަދު 20، ޞަފްޙާ 205]
ފާހަގަކޮށްލެވޭ ނުކުތާތައް:
1️⃣ ޢިލްމީ ރައްދުގެ ޠަބީޢަތާ ގުޅޭގޮތުން: ޢިލްމުވެރިންގެ މެދުގައި ރައްދުދެއްވުމަކީ އައު ކަމެއް ނޫނެވެ. އަދި އެއީ ހަމައެކަނި އަހަރެމެންގެ މި ޒަމާނުގައި ފާޅުވި ކަމެއްވެސް ނޫނެވެ. ހިތާމައަކީ، ސަލަފީ ޢިލްމުވެރިންގެ މެދުގައި ޢިލްމީ ރައްދުދެއްވުންތައް ފެނުމުން މިއަދު ބައެއް މީހުންނަށް (ތިމާމެންނަކީ ސުންނަތުގެ އަހުލުވެރިންނޭ، ސަލަފީން ކަމަށް ދަޢުވާކުރާ ބައެއް މީހުންނަށް) ނުތަނަވަސްކަން އިޙްސާސްވުމެވެ. އަނެއްބަޔަކު ޙިޒްބިއްޔާތުގެ ތެރެއަށް ވެއްޓި، ވަކިވަކި ފަރުދުންނަށް، ޝަޚްޞިއްޔަތުތަކަށް ނުވަތަ ޖަމާޢަތްތަކަށް ތަބާވެ، ޝަރުޢީ ދަލީލަށްވުރެ ބޮޑަށް އެމީހުންނަށް އޮންނަ ވަފާތެރިކަން އިސްކުރެއެވެ.
ޙަޤީޤަތުގައި، ޢިލްމީ ރައްދުދެއްވުމަކީ ސަލަފުންގެ މެދުގައި އެނގިގެންވާ އަދި ޤާއިމުވެފައިވާ މަންހަޖެކެވެ. އެކަން ކުރެވެމުންދިޔައީ ސުންނަތް ބަޔާންކޮށްދިނުމާއި ކުށްތައް އިޞްލާޙުކުރުމުގެ މަޤްޞަދުގައެވެ. އޭގެ އިތުރުން ރައްދު ރައްދުކުރެވޭ ޢިލްމުވެރިންގެ ފަޟީލަތާއި މަތިވެރިކަމާއި ދަރަޖަވެސް ބަލައިގަންނަ ޙާލުގައެވެ. ކުރީގެ ޖީލުތަކުގެ ޢިލްމުވެރިން ފާޅުގައި އެއްބޭފުޅަކު އަނެއްބޭފުޅަކަށް ރައްދުދެއްވިއެވެ. އަދި މިއީ ދުވަހަކުވެސް ޢަދާވާތްތެރިކަމެއް ނުވަތަ އިޙްތިރާމްކުޑަކުރުމެއް ނުވަތަ ޒާތީ ވާދަވެރިކަމެއް ކަމުގައި ދެކެވިފައެއް ނުވެއެވެ.
2️⃣ ފާހަގަކޮށްލެވޭ ބޮޑެތި ޢިލްމުވެރިންނަށް ރައްދުދެވެނީ ކީއްވެ؟: ގިނަފަހަރަށް، ބޮޑެތި ޢިލްމުވެރިންނަށް ރައްދުދެވެނީ ހަމަ އެބޭފުޅުންގެ ބަސްފުޅުތަކުގައި ބުރަދަނެއް ހުރުމުންނެވެ. އެއީ އެބޭފުޅުންނަކީ އެއްވެސް އަގެއް ނެތް ބޭފުޅުންނަށް ވާތީއެއް ނޫނެވެ. ޢިލްމުވެރިއެއްގެ ބަސްފުޅުތަކަކީ ގިނަބަޔަކު ތަބާވާ ބަސްތަކަކަށް ވެއްޖެނަމަ، ދަލީލުތައް ދޫކޮށް މީސްތަކުން ކަނުކޮށް ޝަޚްޞިއްޔަތުތަކަށް ތަބާވިޔަ ނުދިނުމަށްޓަކައި އެ ބަސްފުޅުތަކުގައި ހުންނަ ކުށްތައް ބަޔާންކޮށްދިނުން ވާޖިބުވެގެންވެއެވެ.
3️⃣ އިބްނު އަބީ ޝައިބާ އަދި އަބޫ ޙަނީފާއަށް ދެއްވި ރައްދު: މީގެ ވަރަށް ސާފު އަދި ކުރީގެ މިސާލަކީ އިބްނު އަބީ ޝައިބާ (އުފަންވެވަޑައިގަތީ 159ހ.، އަވަހާރަވީ 235ހ.) އަބޫ ޙަނީފާއަށް ދެއްވާފައިވާ ރައްދެވެ. އިބްނު އަބީ ޝައިބާއަކީ ތަބަޢަ އަތްބާޢުއްތާބިޢީންގެ ޖީލުގެ، ކޫފާގެ ޢިލްމުވެރިއެކެވެ. އަދި ޙަދީޘްގެ ބޮޑު އިމާމެކެވެ. އެކަލޭގެފާނު އުނގެނިވަޑައިގަތީ ދެވަނަ ޤަރުނުގެ އިސް ޙަދީޘް ޢިލްމުވެރިންގެ ކިބައިންނެވެ. އޭގެ ތެރެއިން ގިނަ ބޭފުޅުންނަކީ އަތްބާޢުއްތާބިޢީންގެ ޖީލުގެ ބޭފުޅުންނެވެ. އަދި އެކަލޭގެފާނު ހިމެނިވަޑައިގަންނަވަނީ ކުރީގެ ޙަދީޘާއި އަޘަރު އެންމެ ބޮޑަށް ރައްކާތެރިކުރެއްވި ބޭފުޅުންގެ ތެރެއިންނެވެ.
މި ރައްދު އިބްނު އަބީ ޝައިބާ ލިޔުއްވާފައިވަނީ އަބޫ ޙަނީފާ އަވަހާރަވި ފަހުންކަން ފާހަގަކުރުން މުހިންމެވެ. އަބޫ ޙަނީފާ އަވަހާރަވީ 150ހ. ގައެވެ. އަދި އިބްނު އަބީ ޝައިބާ އުފަންވެވަޑައިގަތީ 159ހ. ގައެވެ. އެ ދެބޭފުޅުން ދުވަހަކުވެސް ބައްދަލުވެވަޑައިގެންފައެއް ނުވެއެވެ. އަދި އެ ދެބޭފުޅުންގެ މެދުގައި އެއްވެސް ޒާތީ ޚިލާފެއް ނުވަތަ ކުރިމަތިލުމެއް ނުވެއެވެ. މި ރައްދު އަމާޒުކުރެވިފައިވަނީ އޭރު ފެތުރި، ނުފޫޒުގަދަވެފައިވާ ފިޤުހީ ރައުޔުތަކަށެވެ. ދިރިހުރި ފަރުދަކަށެއް ނޫނެވެ.
4️⃣ އިބްނު އަބީ ޝައިބާގެ ޢިލްމީ މަޤާމު: އިބްނު އަބީ ޝައިބާ (159-235ހ.) އުނގެނިވަޑައިގަތީ ދެވަނަ ޤަރުނުގެ އެންމެ ބޮޑެތި ޙަދީޘް ޢިލްމުވެރިންގެ އަރިހުންނެވެ. އޭގެ ތެރެއިން ގިނަ ބޭފުޅުންނަކީ އަތްބާޢުއްތާބިޢީންގެ ޖީލުގެ ބޭފުޅުންނެވެ.
-
ވަކީޢު އިބްނުލް ޖައްރާޙް (129-197ހ.) – އަތްބާޢުއްތާބިޢީން
-
ސުފްޔާން އިބްނު ޢުޔައިނާ (107-198ހ.) – އަތްބާޢުއްތާބިޢީން
-
ޢަބްދުﷲ އިބްނުލް މުބާރަކް (118-181ހ.) – އަތްބާޢުއްތާބިޢީން
-
ޔަޙްޔާ އިބްނު ސަޢީދު އަލްޤައްޠާން (120-198ހ.) – އަތްބާޢުއްތާބިޢީން
ދެވަނަ ޤަރުނުގެ އިސް ޙަދީޘް ޢިލްމުވެރިންގެ ތެރޭގައި ހިމެނިވަޑައިގަންނަވާ މި އުސްތާޛުންގެ ފަރާތުން — މީގެ ތެރެއިން ގިނަ ބޭފުޅުންނަކީ އަތްބާޢުއްތާބިޢީންގެ (ތާބިޢީންނާ ޖެހިގެން އައި ޖީލުގެ) ބޭފުޅުން — އިބްނު އަބީ ޝައިބާ ވަނީ ކުރީގެ ޢިލްމުވެރިންގެ ތަރިކަ ވާރުތަވެވަޑައިގެންފައެވެ. އަދި އެކަލޭގެފާނުގެ ފޮތްތަކުގައި، ޚާއްޞަކޮށް އަލްމުޞައްނަފްގައި އެ ޢިލްމު ރައްކާތެރިކުރައްވާފައެވެ.
އިބްނު އަބީ ޝައިބާއާ އެއް ޒަމާނެއްގެ އަދި ގާތްގަނޑަކަށް އެއް ދަރަޖައެއްގެ ބޭފުޅުންގެ ތެރޭގައި ހިމެނިވަޑައިގަންނަވައެވެ:
-
އިސްޙާޤު އިބްނު ރާހޫޔާ (161-238ހ.)
-
ޢަލީ އިބްނުލް މަދީނީ (161-234ހ.)
-
އަޙްމަދު އިބްނު ޙަންބަލް (164-241ހ.)
ހަމައެއާއެކު، އިބްނު އަބީ ޝައިބާ (159-235ހ.) އަކީ ތިންވަނަ ޤަރުނުގެ އިސް އިމާމުން ޙަދީޘް ރިވާކުރެއްވި އިސް ޙަދީޘް އުސްތާޛުންގެ ތެރެއިން ބޭފުޅެކެވެ. އޭގެ ތެރޭގައި ހިމެނިވަޑައިގަންނަވަނީ:
-
އަޙްމަދު އިބްނު ޙަންބަލް (164-241ހ.)
-
މުޙައްމަދު އިބްނު އިސްމާޢީލް އަލްބުޚާރީ (194-256ހ.)
-
މުސްލިމް އިބްނުލް ޙައްޖާޖު (206-261ހ.)
-
އަބޫ ދާވޫދު އައްސިޖިސްތާނީ (202-275ހ.)
-
އަބޫ ޒުރްޢާ އައްރާޒީ (200-264ހ.)
-
އަބޫ ޙާތިމް އައްރާޒީ (195-277ހ.)
ހަމައެކަނި މިކަމުންވެސް ސުންނީ ސަލަފީ ޢިލްމުގެ ތެރޭގައި އިބްނު އަބީ ޝައިބާގެ މަރުކަޒީ މަޤާމު ހާމަވެގެންދެއެވެ. އެކަލޭގެފާނު ހުންނެވީ ދެވަނަ ޤަރުނުގެ އިސް ޙަދީޘް އިމާމުންނާއި ތިންވަނަ ޤަރުނުގެ ބޮޑެތި ޙަދީޘް ފޮތްތައް އެއްކުރެއްވި ބޭފުޅުންނާ ދެމެދުގައެވެ.
5️⃣ ފިލާވަޅު: އަބޫ ޙަނީފާ އާއި އިބްނު އަބީ ޝައިބާ އަކީވެސް ޢިރާޤުގެ ކޫފާގެ ދެބޭފުޅުންކަން މިއީވެސް ފާހަގަކޮށްލަންޖެހޭ މުހިންމު ކަމެކެވެ. މިއީ އެއް ސަރަޙައްދެއްގެ ޢިލްމީ ޘަޤާފަތުގެ ތެރޭގައި ހިނގި އެތެރޭގެ ޢިލްމީ ބަޙުޘެކެވެ. އިބްނު އަބީ ޝައިބާ އަމިއްލަފުޅަށްވެސް އެކަލޭގެފާނުގެ އަލްމުޞައްނަފްގައި އަބޫ ޙަނީފާގެ މަގުން ގިނަ ޙަދީޘްތަކާއި އަޘަރުތަކެއް ރިވާކުރައްވާފައިވެއެވެ. މިއިން އިތުރަށް ސާބިތުކޮށްދެނީ މި ރައްދަކީ ތަޢައްޞުބުގެ ނުވަތަ ޢަދާވާތްތެރިކަމުގެ މައްޗަށް ބިނާވެފައިވާ ރައްދެއް ނޫންކަމެވެ.
މި ސަބަބަށްޓަކައި، އިބްނު އަބީ ޝައިބާ އަބޫ ޙަނީފާއަށް ދެއްވި ރައްދު ފަދަ ޢިލްމީ ރައްދުތަކުން ތަމްސީލުކޮށްދެނީ ސަލަފުންގެ މެދުގައި ޢާންމުކޮށް ހިނގާ އަދި ބަލައިގަނެވިފައިވާ މަންހަޖެކެވެ. ޢިލްމުވެރިންގެ ޢިލްމަށްޓަކައި އެބޭފުޅުންނަށް ޤަދަރުކުރެވުނެވެ. އެހެންނަމަވެސް އެބޭފުޅުންގެ ބަސްފުޅުތައް ޤުރުއާނާއި، ސުންނަތާއި، އަދި ޞަޙާބީންގެ އަޘަރުތަކުގެ އަލީގައި އިމްތިޙާނު ކުރެވުނެވެ.
މި ނަޒަރުން ބަލާއިރު، ފަހުގެ ޒަމާންތަކުގައި ޢިލްމުވެރިންގެ މެދުގައި ކުރެވިފައިވާ ރައްދުތަކުގައި، އިޙްތިރާމް ލިބިގެންވާ ޢިލްމުވެރިއަކު އަނެއް ޢިލްމުވެރިއަކަށް ރައްދުދެއްވުމުގައި، އައު ނުވަތަ މީގެ ކުރިން ހިނގާފައިނުވާފަދަ އެއްވެސް ކަމެއް ނުވެއެވެ. އެބޭފުޅުން ހިންގަވާފައިވަނީ ހަމަ އެ މަގުންނެވެ. ޢިލްމުވެރިންނަށް އިޙްތިރާމްކުރުމާއެކު، ދަލީލުގެ މައްޗަށް ސާބިތުވުމާއި، އަދި ސުންނަތް ރައްކާތެރިކުރުމުގައި އިޚްލާޞްތެރިވުމެވެ.
އައްސަލަފުއްޞާލިޙް (ހެޔޮލަފާ ސަލަފުން)
1. ޞަޙާބީން – ޞަޙާބީއަކީ ނަބިއްޔާ ﷺ އަށް އީމާންވާ ޙާލު އެކަލޭގެފާނާ ބައްދަލުވެ، އެ އީމާންކަންމަތީ އަވަހާރަވި ކޮންމެ ބޭފުޅެކެވެ.
-
އަބޫބަކުރު (އަވަހާރަވީ 13 ހ.)
-
ޢުމަރު (އަވަހާރަވީ 23 ހ.)
-
ޢުޘްމާން (އަވަހާރަވީ 35 ހ.)
-
ޢަލީ (އަވަހާރަވީ 40 ހ.)
-
މުޢާޛު އިބްނު ޖަބަލް (އަވަހާރަވީ 18 ހ.)
-
އަބުއްދަރުދާ (އަވަހާރަވީ 32 ހ.)
-
އުބައްޔު އިބްނު ކަޢުބު (އަވަހާރަވީ 33 ހ.)
-
ޢަބްދުﷲ އިބްނު މަސްޢޫދު (އަވަހާރަވީ 32 ހ.)
-
ޙުޛައިފާ އިބްނުލް ޔަމާން (އަވަހާރަވީ 36 ހ.)
-
ޒައިދު އިބްނު ޘާބިތު (އަވަހާރަވީ 45 ހ.)
-
އަބޫ މޫސާ އަލްއަޝްޢަރީ (އަވަހާރަވީ 44 ހ.)
-
ޢިމްރާން އިބްނު ޙުޞައިން (އަވަހާރަވީ 52 ހ.)
-
އަބޫ ހުރައިރާ (އަވަހާރަވީ 59 ހ.)
-
އަނަސް އިބްނު މާލިކް (އަވަހާރަވީ 93 ހ.)
-
ޢާއިޝާ (އަވަހާރަވީ 58 ހ.)
2. ތާބިޢީން – ޞަޙާބީންނާ ބައްދަލުވި ބޭފުޅުން – ޞަޙާބީންނަށްފަހު އައި 2 ވަނަ ޖީލު
-
ސަޢީދު އިބްނުލް މުސައްޔަބު (އަވަހާރަވީ 94 ހ.)
-
ޢުރްވާ އިބްނުއް ޒުބައިރު (އަވަހާރަވީ 94 ހ.)
-
ޢުބައިދުﷲ އިބްނު ޢަބްދިﷲ އިބްނު ޢުތުބާ (އަވަހާރަވީ 98 ހ.)
-
އަބޫބަކުރު އިބްނު ޢަބްދިއްރަޙްމާން އިބްނުލް ޙާރިޘް (އަވަހާރަވީ 94 ހ.)
-
ޚާރިޖާ އިބްނު ޒައިދު (އަވަހާރަވީ 99 ހ.)
-
އަލްޤާސިމް އިބްނު މުޙައްމަދު އިބްނު އަބީބަކުރު (އަވަހާރަވީ 107 ހ.)
-
ޢަލީ އިބްނުލް ޙުސައިން އިބްނު ޢަލީ (އަވަހާރަވީ 94 ހ.)
-
ޢުމަރު އިބްނު ޢަބްދިލްޢަޒީޒު (އަވަހާރަވީ 101 ހ.)
-
ޢާމިރު އިބްނު ޢަބްދު ޤައިސް (އަވަހާރަވީ 55 ހ.)
-
އަލްޙުސައިން އިބްނު ޢަލީ (އަވަހާރަވީ 61 ހ.)
-
ޢަލްޤަމާ އިބްނު ޤައިސް (އަވަހާރަވީ 62 ހ.)
-
މަސްރޫޤު އިބްނުލް އަޖްދަޢު (އަވަހާރަވީ 63 ހ.)
-
އައްރަބީޢު އިބްނު ޚުޘައިމް (އަވަހާރަވީ 63 ހ.)
-
ޢަބްދުﷲ އިބްނު ސަލަމާ (އަވަހާރަވީ 74 ހ.)
-
އަލްއަސްވަދު އިބްނު ޔަޒީދު (އަވަހާރަވީ 75 ހ.)
-
ޝުރައިޙް އަލްޤާޟީ (އަވަހާރަވީ 78 ހ.)
-
ޢަބްދުއްރަޙްމާން އިބްނު އަބީ ލައިލާ (އަވަހާރަވީ 83 ހ.)
-
މުޠައްރިފް އިބްނު ޢަބްދިﷲ އިބްނުއް ޝިޚްޚީރު (އަވަހާރަވީ 95 ހ.)
-
އިބްރާހީމް އައްނަޚަޢީ (އަވަހާރަވީ 96 ހ.)
-
ޢަބްދުﷲ އިބްނު ޝައްދާދު އިބްނުލް ހާދު (އަވަހާރަވީ 100 ހ.)
-
އައްޝަޢުބީ (އަވަހާރަވީ 103 ހ.)
-
މުޖާހިދު އިބްނު ޖަބްރު (އަވަހާރަވީ 104 ހ.)
-
އަބޫ ޤިލާބާ (އަވަހާރަވީ 104 ހ.)
-
ޢިކްރިމާ މައުލާ އިބްނު ޢައްބާސް (އަވަހާރަވީ 105 ހ.)
-
ޠާވޫސް އިބްނު ކައިސާން (އަވަހާރަވީ 106 ހ.)
-
އަލްޙަސަން އަލްބަޞަރީ (އަވަހާރަވީ 110 ހ.)
-
ޤަތާދާ އިބްނު ދިޢާމާ (އަވަހާރަވީ 117 ހ.)
-
އައްޒުހްރީ (އަވަހާރަވީ 124 ހ.)
-
މާލިކް އިބްނު ދީނާރު (އަވަހާރަވީ 130 ހ.)
3. އަތްބާޢުއްތާބިޢީން – ތާބިޢީންނާ ބައްދަލުވި ބޭފުޅުން – ޞަޙާބީންނަށްފަހު އައި 3 ވަނަ ޖީލު
-
މަޢުމަރު އިބްނު ރާޝިދު (އަވަހާރަވީ 153 ހ.)
-
އަބޫ ޙަނީފާ (80–150 ހ.)
-
އަލްއައުޒާޢީ (އަވަހާރަވީ 157 ހ.)
-
ސުފްޔާން އައްޘައުރީ (އަވަހާރަވީ 161 ހ.)
-
ޙައްމާދު އިބްނު ސަލަމާ (އަވަހާރަވީ 167 ހ.)
-
އަލްޙަސަން އިބްނު ޞާލިޙް (އަވަހާރަވީ 169 ހ.)
-
އައްލައިޘް އިބްނު ސަޢުދު (އަވަހާރަވީ 175 ހ.)
-
މާލިކް އިބްނު އަނަސް (އަވަހާރަވީ 179 ހ.)
-
ޙައްމާދު އިބްނު ޒައިދު (އަވަހާރަވީ 179 ހ.)
-
ޢަބްދުﷲ އިބްނުލް މުބާރަކް (އަވަހާރަވީ 181 ހ.)
-
އަލްފުޟައިލް އިބްނު ޢިޔާޟް (އަވަހާރަވީ 187 ހ.)
-
ވަކީޢު އިބްނުލް ޖައްރާޙް (އަވަހާރަވީ 197 ހ.)
-
ސުފްޔާން އިބްނު ޢުޔައިނާ (އަވަހާރަވީ 198 ހ.)
-
ޔަޙްޔާ އިބްނު ސަޢީދު އަލްޤައްޠާން (އަވަހާރަވީ 198 ހ.)
-
ޢަބްދުއްރަޙްމާން އިބްނު މަހްދީ (އަވަހާރަވީ 198 ހ.)
4. ތަބަޢަ އަތްބާޢުއްތާބިޢީން – އަތްބާޢުއްތާބިޢީންނާ ބައްދަލުވި ބޭފުޅުން – ޞަޙާބީންނަށްފަހު އައި 4 ވަނަ ޖީލު
-
އައްޝާފިޢީ، މުޙައްމަދު އިބްނު އިދްރީސް (އަވަހާރަވީ 204 ހ.)
-
އަޙްމަދު އިބްނު ޙަންބަލް (އަވަހާރަވީ 241 ހ.)
-
ޔަޙްޔާ އިބްނު މަޢީން (އަވަހާރަވީ 233 ހ.)
-
ޢަލީ އިބްނުލް މަދީނީ (އަވަހާރަވީ 234 ހ.)
-
އިސްޙާޤު އިބްނު ރާހޫޔާ (އަވަހާރަވީ 238 ހ.)
-
ޢަބްދުއްރައްޒާޤު އިބްނު ހައްމާމް އައްޞަންޢާނީ (އަވަހާރަވީ 211 ހ.)
-
އަބޫ ދާވޫދު އައްޠަޔާލިސީ (އަވަހާރަވީ 204 ހ.)
-
އިބްނު އަބީ ޝައިބާ (އަވަހާރަވީ 235 ހ.)
-
ހައްނާދު އިބްނުއް ސަރީ (އަވަހާރަވީ 243 ހ.)
-
ޤުތައިބާ އިބްނު ސަޢީދު (އަވަހާރަވީ 240 ހ.)
-
އަލްޙުމައިދީ (އަވަހާރަވީ 219 ހ.)
-
މުޙައްމަދު އިބްނު ބައްޝާރު (އަވަހާރަވީ 252 ހ.)
-
މުޙައްމަދު އިބްނުލް މުޘައްނާ (އަވަހާރަވީ 252 ހ.)
-
އަބޫ ޚައިޘަމާ ޒުހައިރު އިބްނު ޙަރްބު (އަވަހާރަވީ 234 ހ.)
-
އިބްނު މާޖާ (އަވަހާރަވީ 273 ހ.)
-
އަބޫ ޒުރްޢާ އައްރާޒީ (އަވަހާރަވީ 264 ހ.)
-
އަބޫ ޙާތިމް އައްރާޒީ (އަވަހާރަވީ 277 ހ.)
-
އަލްބުޚާރީ، މުޙައްމަދު އިބްނު އިސްމާޢީލް (އަވަހާރަވީ 256 ހ.)
-
މުސްލިމް އިބްނުލް ޙައްޖާޖު (އަވަހާރަވީ 261 ހ.)
-
އައްތިރްމިޛީ (އަވަހާރަވީ 279 ހ.)
5. އަހުލުއްސުންނަތި ވަލްޖަމާޢަތުގެ ބައެއް ޢިލްމުވެރިން
-
އިބްނު ޤުތައިބާ (އަވަހާރަވީ 276 ހ.)
-
ޙަރްބު އަލްކަރްމާނީ (އަވަހާރަވީ 280 ހ.)
-
ޢުޘްމާން އިބްނު ސަޢީދު އައްދާރިމީ (އަވަހާރަވީ 280 ހ.)
-
ޢަބްދުﷲ އިބްނު އަޙްމަދު އިބްނު ޙަންބަލް (އަވަހާރަވީ 290 ހ.)
-
އަލްފިރްޔާބީ (އަވަހާރަވީ 301 ހ.)
-
އައްނަސާއީ (އަވަހާރަވީ 303 ހ.)
-
އިބްނު ސުރައިޖު އަލްބަޣްދާދީ އައްޝާފިޢީ (އަވަހާރަވީ 306 ހ.)
-
އިބްނު ޖަރީރު އައްޠަބަރީ (އަވަހާރަވީ 310 ހ.)
-
އިބްނު ޚުޒައިމާ (އަވަހާރަވީ 311 ހ.)
-
އަބޫބަކުރު އަލްޚައްލާލް (އަވަހާރަވީ 311 ހ.)
-
އިބްނުލް މުންޛިރު (އަވަހާރަވީ 318 ހ.)
-
އިބްނު އަބީ ޙާތިމް (އަވަހާރަވީ 327 ހ.)
-
އަލްއާޖުއްރީ (އަވަހާރަވީ 360 ހ.)
-
އައްޠަބަރާނީ (އަވަހާރަވީ 360 ހ.)
-
އަބޫ މަންޞޫރު އަލްއަޒްހަރީ (އަވަހާރަވީ 370 ހ.)
-
އައްދާރުޤުޠުނީ (އަވަހާރަވީ 385 ހ.)
-
އިބްނު ޝާހީން (އަވަހާރަވީ 385 ހ.)
-
ޒައިދު އަލްޤައިރަވާނީ (އަވަހާރަވީ 386 ހ.)
-
އިބްނު ބައްޠާ އަލްޢުކްބަރީ (އަވަހާރަވީ 387 ހ.)
-
އިބްނު މަންދާ (އަވަހާރަވީ 395 ހ.)
-
އަބޫ އަޙްމަދު އަލްކަރަޖީ (އަވަހާރަވީ 360 ހ.)
-
އިބްނު އަބީ ޒަމަނައިން އަލްމާލިކީ (އަވަހާރަވީ 399 ހ.)
-
އަބޫ ޙާމިދު އަލްއިސްފަރާޔީނީ (އަވަހާރަވީ 406 ހ.)
-
އަބުލް ޤާސިމް އައްލާލަކާއީ (އަވަހާރަވީ 418 ހ.)
-
ޢުބައިދުﷲ އައްސިޖްޒީ (އަވަހާރަވީ 444 ހ.)
-
އަބޫ ޢުޘްމާން އައްޞާބޫނީ (އަވަހާރަވީ 449 ހ.)
-
އިބްނު ޢަބްދިލްބައްރު (އަވަހާރަވީ 463 ހ.)
-
އިބްނުލް ބަންނާ އަލްޙަންބަލީ (އަވަހާރަވީ 471 ހ.)
-
އަބުލް ޤާސިމް އައްރަޣްބާނީ (އަވަހާރަވީ 471 ހ.)
-
އަބޫ އިސްމާޢީލް ޢަބްދުﷲ އަލްހަރަވީ އަލްއަންޞާރީ (އަވަހާރަވީ 481 ހ.)
-
އަބުލް ޙަސަން އަލްމައްކީ (އަވަހާރަވީ 486 ހ.)
-
އަބޫ މުޙައްމަދު އަލްބަޣަވީ (އަވަހާރަވީ 516 ހ.)
-
އިސްމާޢީލް އަލްއަޞްބަހާނީ (އަވަހާރަވީ 535 ހ.)
-
ޢަދީ އިބްނު މުސާފިރު (އަވަހާރަވީ 557 ހ.)
-
އިބްނު ހުބައިރާ (އަވަހާރަވީ 560 ހ.)
-
ޢަބްދުލްޤާދިރު އަލްޖީލާނީ (އަވަހާރަވީ 561 ހ.)
-
އަބޫ ޠާހިރު އައްސިލަފީ (އަވަހާރަވީ 576 ހ.)
-
ޢަބްދުލްޣަނީ އަލްމަޤްދިސީ (އަވަހާރަވީ 600 ހ.)
-
މުޙައްމަދު އިބްނު އަޙްމަދު އިބްނު ޤުދާމާ އަލްމަޤްދިސީ (އަވަހާރަވީ 620 ހ.)
-
މުވައްފަޤުއްދީން އިބްނު ޤުދާމާ އަލްމަޤްދިސީ (އަވަހާރަވީ 620 ހ.)
-
އަބުލް ޤާސިމް އައްދިމަޝްޤީ (އަވަހާރަވީ 661 ހ.)
-
ތަޤިއްޔުއްދީން އިބްނު ތައިމިއްޔާ (އަވަހާރަވީ 728 ހ.)
-
ޖަމާލުއްދީން އަލްމިއްޒީ (އަވަހާރަވީ 742 ހ.)
-
ޝަމްސުއްދީން އައްޛަހަބީ (އަވަހާރަވީ 748 ހ.)
-
އިބްނުލް ޤައްޔިމް އަލްޖައުޒިއްޔާ (އަވަހާރަވީ 751 ހ.)
-
އިބްނު ކަޘީރު (އަވަހާރަވީ 774 ހ.)
-
އިބްނު އަބިލް ޢިއްޒު (އަވަހާރަވީ 792 ހ.)
-
އިބްނު ރަޖަބް އަލްޙަންބަލީ (736–795 ހ.)
-
މުޙައްމަދު އިބްނު ޢަބްދިލްވައްހާބް (1115–1206 ހ.)