އަނިޔާވެރިޔާއަށް ރައްދުދިނުމާމެދު ނުވަތަ ހަނުހުރުމާމެދު އޮތް މައްސަލަ – އައްޝައިޚް އަލްއަލްބާނީ

މި ލިޔުމުގައި އައްޝައިޚް އަލްއަލްބާނީ ބަޔާންކުރައްވާފައިވަނީ، ޢިލްމުވެރިންނާއި ޠާލިބުލްޢިލްމުންނާ ދެކޮޅަށް ދޮގުތަކާއި ބުހުތާނު ފަތުރާ އަނިޔާވެރިންނަށް ރައްދުދިނުމުގެ މުހިންމުކަމެވެ. ލަދުވެތިކަމެއް ނެތް މީހަކާ އަޅާނުލައި ދޫކޮށްލުމަކީ އެންމެ ފަސޭހަ ގޮތްކަމުގައި ހީވިނަމަވެސް، ޝައިޚް ވިދާޅުވަނީ ހަނުހުރުމަކީ ކުށެއްނެތް އެތައް ބަޔަކު މަގުފުރެދިގެން ދިއުމަށް ހުޅުވޭ ދޮރެއްކަމަށެވެ. އެހެންކަމުން، ބާޠިލަށް ރައްދުދިނުމަކީ މުޖުތަމަޢު ސަލާމަތްކުރުމަށާއި، ދޮގުތައް ފަޟީޙަތްކުރުމަށާއި، އަދި އަނިޔާވެރިޔާއަށްވެސް (އެހެން މީހުން މަގުފުރެއްދުމުގެ ފާފަ ކުޑަވުމުގެ ގޮތުން) އޭގެ ސަބަބުން ފައިދާތަކެއް ކުރާނެ ޝަރުޢީ ވާޖިބެކެވެ. ބޭއިންސާފާއި އަނިޔާއާ ކުރިމަތިލާއިރު މުއުމިނުން ހަނުތިބެންޖެހޭނެކަމަށް ދެކޭ ދެކުމަށް ޝައިޚް ވަނީ ވަރަށް ހަރުކަށިކޮށް ރައްދުދެއްވާފައެވެ. އަދި ޝަރީޢަތުގެ އިމުގެ ތެރެއިން އަނިޔާވެރިޔާގެ ޙަޤީޤަތް ބަޔާންކުރުމަކީ އިންސާފުކަމަށާއި، އެއީ ޣީބަބުނުމުގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭނެ ކަމެއް ނޫންކަން ވަނީ ސާބިތުކޮށްދެއްވާފައެވެ.

ޢައްލާމާ، އިމާމް އަދި މުޙައްދިޘް، އައްޝައިޚް މުޙައްމަދު ނާޞިރުއްދީން އަލްއަލްބާނީ (رحمه الله) ވިދާޅުވިއެވެ.

އެއަށްފަހު ދަންނަވަން! : އަޅުގަނޑުމެންގެ މި ޒަމާނުގެ އެންމެ ބޮޑެތި މުޞީބާތްތަކުގެ ތެރޭގައި، މުސްލިމް ޠާލިބުލްޢިލްމުގެ (ޢިލްމު އުނގެނޭ ދަރިވަރުގެ) މައްޗަށް ކުރިމަތިކުރެވޭ ތުހުމަތުތަކާއި ދޮގުތަކަށް ރައްދުދިނުމާއި އަމިއްލަ ނަފްސު ދިފާޢުކުރުމުގައި އޭނާގެ ވަގުތުގެ ބޮޑުބައެއް ހޭދަކުރަން މަޖުބޫރުވުން ހިމެނެއެވެ. އެއީ ﷲ (عز وجل) އަށް ބިރުވެތިނުވާ އަދި އެކަލާނގެ އަޅުތަކުންގެ ކުރިމަތީގައި ލަދުވެތިކަމެއް ނުބަހައްޓާ ބަޔަކު ކުރިމަތިކުރާ ކަންކަމެވެ. އެއީ ނަބިއްޔާ (ﷺ) ގެ މި ބަސްފުޅާ އެއްގޮތްވާ ގޮތުގެމަތިންނެވެ:

«إِنَّ مِمَّا أَدْرَكَ النَّاسُ مِنْ كَلاَمِ النُّبُوَّةِ الأُولَى: إِذَا لَمْ تَسْتَحْيِ فَاصْنَعْ مَا شِئْتَ»

“ހަމަކަށަވަރުން، ކުރީގެ ނަބީކަމުގެ (ޙިކުމަތުގެ) ބަސްތަކުގެ ތެރެއިން މީސްތަކުންނަށް ލިބިފައިވާ އެއްޗަކީ: ތިބާ ލަދުނުގަންނަނަމަ، ތިބާ ބޭނުންކަމެއް ކުރާށެވެ.”

ޅެންވެރިޔާ ބުނާ ފަދައިންނެވެ.

ތިބާގެ އަބުރު ރައްކާތެރިނުކުރާނަމަ، އަދި ޚާލިޤުވަންތަ އިލާހަށް ބިރުވެތިނުވާނަމަ، إذا لم تصن عرضًا ولم تخشَ خالقًا

އަދި މަޚްލޫޤުންގެ ކުރިމަތީގައި ލަދުވެތިނުވާނަމަ، ފަހެ ތިބާ ބޭނުންކަމެއް ކުރާށެވެ. وتستحي مخلوقًا* فما شئت فاصنع

ތިބާ މީހެއްގެ ގާތަށްގޮސް އޭނާގެ ޙައްޤަށް ކަމޭހިތައި، إذا كنت تأتي المرء تعظم حقه

އެހެނަސް އޭނާ ތިބާގެ ޙައްޤަށް ފަރުވާލެއް ނުބަހައްޓައިފިނަމަ، ދެން އެންމެ ރަނގަޅު ގޮތަކީ ގުޅުން ކަނޑާލުމެވެ. ويجهل منك الحق فالصّرم أوسع

ލަދުވެތިކަމެއް ނެތް މީހާއަށް ފަރުވާއެއް ނެތްކަމާއި، އެހެންކަމުން އޭނާއަށް އަޑުލައި (ނަސޭހަތްދީ) ހެދުމުން ކުރާނެ ފައިދާއެއް ނެތްކަން އެނގިފައިވީ ނަމަވެސް، އެހެންވީމާ އެންމެ ރަނގަޅު ގޮތަކީ އޭނާއާ ދުރުހެލިވުމާއި، އޭނާއާއި އޭނާގެ ކަންތައް (އެކަނި) ދޫކޮށްލުންކަން ފާޅުކަންބޮޑު ގޮތެއްގައި ފެންނަން އޮވެދާނެއެވެ. އެއީ ޅެންވެރިޔާ ބުނެފައިވާ ފަދައިންނެވެ:

މީހަކަށް ލަދުހަޔާތްކުޑަ މޫނެއް ދެވިއްޖެނަމަ، إذا رزق الفتى وجهًا وقاحًا

(އަދި) އޭނާ ބޭނުންހާ ގޮތަކަށް ކަންކަމުގެ ތެރެއިން ކުރިއަށްދާނަމަ،   تقلب في الأمور كما يشاء

ބޭހަކުން ނުވަތަ އެނޫންވެސް (ފަރުވާއަކުން) ولم يَكُ للدواء ولا لشيء

އޭނާގެ އެ ޠަބީޢަތަށް ފަރުވާއެއް ނުލިބޭނެއެވެ. يعالجه به فيه غَناء

ފަހެ ލަދުވެތިކަމެއް ނެތް މީހަކަށް އަޑުލުމުގައި މަސްޣޫލުވަނީ ކީއްވެގެން ހެއްޔެވެ؟ فما لك في معاتبة الذي لا

އެކަމުން އުނދަގޫ ފިޔަވައި އެހެން ކަމެއް ނުލިބޭ ހިނދުގައެވެ. حياء لوجهه إلا العناء

އެހެންނަމަވެސް، އެފަދަ މީހަކާމެދު ހަނުހުރުމަކީ އެތައް ކުށެއްނެތް ބަޔަކު އޭނާގެ ފަހަތުން ކައްސާލައިގެން ދިއުމާއި އޭނާގެ ތުހުމަތުތަކާއި ދޮގުތަކުގެ އަސަރު އެބައިމީހުންނަށް ކުރުމުގެ (ނުރައްކަލަށް) ހުށަހެޅިގެންދާ ކަމަކަށް ވާތީ، އޭނާއަށް ރައްދުދިނުމާއި އޭނާގެ އަމިއްލަ އިފްތިރާޢު އުފެއްދުންތައް (ދޮގުތައް) ފަޟީޙަތްކުރުން ލާޒިމުވެގެންވެއެވެ. އެއީ،

{لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ، وَيَحْيَى مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ}

“ހަލާކުވެދާ މީހަކު ސާފުވެގެންވާ ބަޔާނެއްގެ މައްޗަށް (އެބަހީ ދަލީލު ފެނުމަށްފަހު) ހަލާކުވެ ދިއުމަށާއި، ދިރިހުރި މީހަކު ސާފުވެގެންވާ ބަޔާނެއްގެ މައްޗަށް ދިރިހުރުމަށްޓަކައެވެ.” (އަލްއަންފާލް: 42)

ބުހުތާނު ހަދާ މީހާއަށް އެނބުރިދާ އެހެން ފައިދާއެއްވެސް ވެއެވެ. އެއީ:

1. އޭނާގެ ހެޔޮ ވިސްނުމަށް އޭނާ އެނބުރި އަތުވެދާނެކަމުގެ ރިޢާޔަތާއި،
2. އަދި އޭނާގެ މަގުފުރެދުމުގައި ޖެހި އަޅައިގަންނަ މީހުންގެ ޢަދަދު މަދުކުރުމުގެ ސަބަބުން އޭނާގެ ފާފައިގެ ބުރަ ލުއިކުރުމެވެ. އެހެން ނޫންނަމަ އޭނާގެ އަމިއްލަ ފާފައިގެ އިތުރަށް އެބައިމީހުންގެ ފާފަތައްވެސް އޭނާ އުފުލަން ޖެހޭނެއެވެ.

މަތިވެރިވެގެންވާ އިލާހު ވަޙީކުރެއްވި ފަދައިންނެވެ:

{وَلَيَحْمِلُنَّ أَثْقَالَهُمْ وَأَثْقَالًا مَعَ أَثْقَالِهِمْ، وَلَيُسْأَلُنَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَمَّا كَانُوا يَفْتَرُونَ}

“އަދި ހަމަކަށަވަރުން، އެއުރެންގެ އަމިއްލަ ފާފަތަކާއި، އެއުރެންގެ ފާފަތަކާއެކު އެހެން ފާފަތަކެއްވެސް އެއުރެން އުފުލާނެތެވެ. އަދި އެއުރެން ހަދަމުންދިޔަ ދޮގުތަކާމެދު ޤިޔާމަތްދުވަހުން އެއުރެންނާ ސުވާލުކުރައްވާނެކަން ކަށަވަރެވެ.” (އަލްޢަންކަބޫތު: 13).

އަދި އެހެން އާޔަތެއްގައިވެއެވެ:

{لِيَحْمِلُوا أَوْزَارَهُمْ كَامِلَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَمِنْ أَوْزَارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ أَلَا سَاءَ مَا يَزِرُونَ}

“އެއީ ޤިޔާމަތްދުވަހުން އެއުރެންގެ ފާފަތައް ފުރިހަމަޔަށް އުފުލުމަށްޓަކައެވެ. އަދި ނޭނގިތިބެ، އެއުރެން މަގުފުރައްދާ މީހުންގެ ފާފަތަކުގެ ތެރެއިން ބައެއްވެސް މެއެވެ. ދަންނާށެވެ! އެއުރެން އެ އުފުލާ ބުރައިގެ ނުބައިކަމާއެވެ!” (އައްނަޙްލު: 25).

މި ރައްދުތަކަކީ އެއްގޮތަކަށްވެސް ކަމުދާ އެއްޗަކަށް ނުވާ މީހުންނަށް، ފަހަރެއްގައި މީގެ ސަބަބުން ހަނދާންކޮށްދީ ވިސްނައިދެވިދާނެއެވެ. ބަހުސްކުރުމާއި ދެފަރާތުން ދެވޭ ރައްދުތަކަކާ ނުލައި، އޭގެ ބަދަލުގައި އެފަދަ މަސައްކަތްތައް ޢިލްމު އުނގެނުމަށް އަމާޒުކުރެވުމަށް އެދޭ މީހުންނަށެވެ.

މީސްތަކުން ޚިޔާލުތަފާތުވެފައިވާ ކަންކަމުގައި ޙައްޤު ދެނެގަތުމަށް، އަދި އެއަށްފަހު އެ ޙައްޤު ނަގަހައްޓައި އެއަށް ގޮވާލުމަށް އެހީތެރިވެދޭ ޢިލްމީ ރޫޙު އެއިން ގިނަ މީހުންގެ ކިބައަކު ނުވެއެވެ.

އެބައިމީހުން އެދޭ ކަންކަމުގައި އަޅުގަނޑުމެން އެބައިމީހުންނާ އެއްބަސްވި ނަމަވެސް، ޅެންވެރިޔާ ބުނެފައިވާ ފަދައިން، ގިނަ ފަހަރަށް ނަވާއިމުގެ އެދުމާ ޚިލާފަށް ވައި ޖެހޭކަން އެބައިމީހުން ހަނދާންކުރަން ޖެހޭނެއެވެ:

މީހަކު އެދޭ ކޮންމެ ކަމަކީ (އަބަދު) ޙާޞިލުވާނެ ކަމެއް ނޫނެވެ. ما كل ما يتمنى المرء يدركه

ނަވްތައް އެދޭ ގޮތާ ޚިލާފަށް ވައި ޖެހެއެވެ. تجري الرياح بما لا تشتهي السفن

އަދިމެ، މުއުމިނުންނާ ދެކޮޅަށް ކުރެވޭ އަނިޔާވެރިކަމާއި، ބޭއިންސާފާއި، ބުހުތާނާއި، ދޮގުތަކާ ކުރިމަތިލާއިރު ހަނުހުރުމަކީ މުއުމިނުންގެ ސިފަތަކުގެ ތެރެއިންވާ ކަމެއް ނޫނެވެ. ޚާއްޞަކޮށް ކުށްކުރި ފަރާތާ ދެކޮޅަށް އެފަދަ ކަންކަން ދިފާޢުކޮށް ރައްދުދިނުމަށްޓަކައި ޝަރުޢުކުރައްވާފައިވާ ވަސީލަތްތައް (އެބައިމީހުންނަށް ލިބެން) ހުންނަ ހިނދުގައެވެ.

މިކަން ތަފާތުވެގެންވަނީ އަޅުގަނޑުމެންގެ ސާހިބާ (ސައްޔިދު) ޢީސާ (عليه السلام) އަށް ނިސްބަތްކުރެވޭ، ނަޞާރާއިން “ރަން އާޔަތް” ކަމުގައި ކިޔާ އުނގަންނައިދިނުމާއެވެ.

«من ضربك على خدّك الأيمن فأدر له الخد الأيسر، ومن طلب منك كساءك فأعطه رداءك، ومن طلب منك تمشي معه ميلًا فامش معه ميلين»

“ތިބާގެ ކަނާތްފަރާތު ކޯތާފަތުގައި ޖަހާމީހާއަށް، އަނެއް ކޯތާފަތްވެސް އަނބުރާލާށެވެ. އަދި ތިބާގެ ކޯޓަށް އެދޭ މީހާއަށް ތިބާގެ ފޭރާން ދޭށެވެ. އަދި ތިބާއާއެކު އެއް މޭލަށް ހިނގުމަށް އެދޭ މީހާއާއެކު ދެ މޭލަށް ހިނގާށެވެ!”

އިސްލާމްދީނުގައި އެފަދަ އުނގަންނައިދިނުމެއް ނުވެއެވެ.

އަދި ކިއެއްތަ، އެއީ މުޠުލަޤުކޮށް (އެއްވެސް އިސްތިސްނާއެއްނެތި) ނަގާ އެއްޗެއްނަމަ، އެއީ ރަޙުމާނުވަންތަ އިލާހުގެ މުއުމިނު އަޅުތަކުންގެ ސިފަތަކާމެދު މާތް ޤުރުއާނުގައި ބަޔާންކުރައްވާފައިވާ މި މާތް އާޔަތާ ފުށުއަރާ ކަމެކެވެ:

{وَالَّذِينَ إِذَا أَصَابَهُمُ الْبَغْيُ هُمْ يَنْتَصِرُونَ • وَجَزَاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُهَا فَمَنْ عَفَا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ • وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ فَأُولَئِكَ مَا عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ • إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَظْلِمُونَ النَّاسَ وَيَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ أُولَئِكَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ}.

“އަދި އެއުރެންނީ، އެއުރެންނަށް އަނިޔާއެއް ފޯރައިފިނަމަ ބަދަލުހިފާ (ދިފާޢުވާ) މީހުންނެވެ. އަދި ނުބައިކަމެއްގެ ޖަޒާއަކީ، ހަމަ އެފަދަ ނުބައިކަމެކެވެ. ފަހެ، މާފުކޮށް ޞުލްޙަވެރިވެއްޖެ މީހާ (ދަންނާށެވެ!) ފަހެ، އެމީހެއްގެ ދަރުމަވަނީ، ﷲ (عز وجل) ގެ ޙަޟްރަތުގައެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، އަނިޔާވެރިންދެކެ އެކަލާނގެ ލޯބިވެވޮޑިގެނެއް ނުވެއެވެ. އަދި އަނިޔާ ލިބުމަށްފަހު، ބަދަލުހިފައިފި (ދިފާޢުވެއްޖެ) މީހާ (ދަންނާށެވެ!) ފަހެ، އެއުރެންގެ މައްޗަކަށް (ކުށްވެރިވާނޭ) މަގެއް ނެތެވެ. (ކުށްވެރިވާނޭ) މަގެއްވާކަން ކަށަވަރީ، މީސްތަކުންނަށް އަނިޔާކުރާ މީހުންނާއި، ޙައްޤަކާނުލައި ބިމުގައި ފަސާދަކުރާ މީހުންގެ މައްޗަށެވެ. ވޭންދެނިވި ޢަޛާބު ހުރީ އެއުރެންނަށެވެ.” (އައްޝޫރާ: 39-42).

ހުށަހެޅިފައިވާ ހުރިހާ ކަމަކުން އެބައިމީހުންނަށް ޤަބޫލުނުކުރެވޭނަމަ، ފަހެ އެންމެ ކުޑަމިނުން، އެއީ އަޅުގަނޑަށް އޮތް ޢުޛުރެއް ކަމުގައި ވިޔަދޭށެވެ. ފަހެ ބުނެވޭ ބަހެއްގައި ވެއެވެ: “އަވަސްވެގަނެ ކުރާ މަލާމާތަކީ ބޭއިންސާފެކެވެ.” ޅެންވެރިޔާ ބުނެފައިވާ ފަދައިންނެވެ:

ކެތްތެރިވާށެވެ، އެކުވެރިޔަކަށް ކުއްވެރިކުރުމަށް އަވަސްވެނުގަންނާށެވެ. تأنّ ولا تعجل بلومكَ صاحبًا

ފަހަރެއްގައި އޭނާގެ ޢުޛުރެއް އޮވެދާނެއެވެ. އެހެނަސް ތިބާ އޭނާއަށް ކުށްވެރިކުރެއެވެ.  لعل له عذرًا وأنت تلوم

ހަމަކަށަވަރުން، އެބައިމީހުންގެ މައްޗަށް ވާޖިބުވެގެންވަނީ އެބައިމީހުންގެ މަލާމާތާއި ކުށްވެރިކުރުން ބޭއިންސާފުވެރި އަނިޔާވެރިޔާއާ ދިމާއަށް އަނބުރާލުމެވެ. އަދި އޭނާގެ އަނިޔާވެރިކަމުން އޭނާ މަނާކުރުމާއި، އަނިޔާ ލިބިފައިވާ މީހާއަށް އެހީތެރިވުމަށް އައުމެވެ. އެއީ ނަބިއްޔާ (ﷺ) ގެ މި ބަސްފުޅުގެ ސަބަބުންނެވެ:

 «انصر أخاك ظالمًا أو مظلومًا، قيل: * كيف أنصره ظالمًا؟ قال: تحجزه عن الظلم، فإن ذلك نصره»

“ތިބާގެ އަޚާއަށް އެހީތެރިވާށެވެ. އޭނާއަކީ އަނިޔާވެރިއަކަށް ވިޔަސް ނުވަތަ އަނިޔާލިބިފައިވާ މީހަކަށް ވިޔަސްމެއެވެ.” ދެންނެވުނެވެ. “އޭނާއަކީ އަނިޔާވެރިއެއްނަމަ ތިމަން އޭނާއަށް އެހީތެރިވާނީ ކިހިނަކުންތޯއެވެ؟” ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ. “އަނިޔާވެރިކަމުން އޭނާ މަނާކުރާށެވެ. ފަހެ އެއީ އޭނާއަށް އެހީތެރިވުމެވެ.”

އެހެން ރިވާޔަތެއްގައި ވެއެވެ:

«لِينصر الرجل أخاه ظالمًا أو مظلومًا: إن كان ظالمًا فلينهه فإنه له نصرة، وإن كان مظلومًا فلينصره»

“މީހަކު އޭނާގެ އަޚާއަށް އެހީތެރިވާހުށިކަމެވެ. އޭނާއަކީ އަނިޔާވެރިއަކަށް ވިޔަސް ނުވަތަ އަނިޔާލިބިފައިވާ މީހަކަށް ވިޔަސްމެއެވެ. އޭނާއަކީ އަނިޔާވެރިއަކަށް ވާނަމަ، ފަހެ (ނުބައިކަންތައްކުރުމުން) އޭނާ މަނާކުރާހުށިކަމެވެ. ފަހެ އެއީ އޭނާއަށް އެހީތެރިވުމެވެ. އަދި އޭނާއަކީ އަނިޔާލިބިފައިވާ މީހަކަށް ވާނަމަ، ފަހެ އޭނާއަށް އެހީތެރިވުމަށް އަންނަހުށިކަމެވެ.”

އަދި އެކަލޭގެފާނުގެ ބަސްފުޅެވެ:

«ما من امرئ يخذل امرءًا مسلمًا في موطن يُنقص فيه من عرضه، وينتهك فيه من حرمته، إلا خذله الله تعالى في موطن يحب فيه نصرته، وما من أحد ينصر مسلمًا في موطن ينتقص فيه من عرضه، وينتهك فيه من حرمته إلا نصره الله في موطن يحب فيه نصرته»

“މުސްލިމެއްގެ އަބުރަށް ހުތުރުއެރުވި، އޭނާގެ ޙުރުމަތް ކެނޑެމުންދާ ޙާލަތެއްގައި އޭނާއަށް އެހީތެރިނުވެ ދޫކޮށްލާ އެއްވެސް މީހަކު ނުވެއެވެ. އެމީހަކު ﷲ (عز وجل) ގެ އެހީތެރިކަމަށް އެދޭ ޙާލަތެއްގައި ﷲ (عز وجل) އެމީހަކަށް އެހީތެރިނުވެ ދޫކޮށްލައްވައިފިޔާ މެނުވީއެވެ. އަދި މުސްލިމެއްގެ އަބުރަށް ހުތުރުއެރުވި، އޭނާގެ ޙުރުމަތް ކެނޑެމުންދާ ޙާލަތެއްގައި އޭނާއަށް އެހީތެރިވާ އެއްވެސް މީހަކު ނުވެއެވެ. އެމީހަކު ﷲ (عز وجل) ގެ އެހީތެރިކަމަށް އެދޭ ޙާލަތެއްގައި ﷲ (عز وجل) އެމީހަކަށް އެހީތެރިކަން ދެއްވައިފިޔާ މެނުވީއެވެ.” 2

ކޮންމެ ގޮތެއްވިޔަސް، އެންމެން ރުއްސުމަކީ ވާސިލުނުވެވޭނެ ލަނޑުދަނޑިއެއްކަން އެނގިގެންވެއެވެ، ބައެއް ހަރުބަސްތަކުގައި ބުނެފައިވާ ފަދައިންނެވެ: “ދަނޑިބުރިއަކުން އަނެއް ދަނޑިބުރީގައި ޖަހާ ކޮންމެ ފަހަރަކު، ބަޔަކު މީހުން ހިތާމަކުރާއިރު، އަނެއް ބަޔަކު އުފާކުރެއެވެ.”

ޅެންވެރިޔާ ބުނެފައިވާ ފަދައިންނެވެ:

ފަޟީޙަތްކުރާ މީހާގެ ބަސްތަކުން ތިމަން ސަލާމަތެއް ނުވާނަމެވެ. ولست بناج من مقالة طاعن

އުސް ފަރުބަދައެއްގެ އެންމެ ކުރީގައިވާ ހޮހަޅައެއްގައި ތިމަން ވީނަމަވެސްމެއެވެ. ولو كنت في غار على جبل وعر

އަދި މީސްތަކުންގެ ތެރެއިން އެއްވެސް ގެއްލުމަކާނުލައި ސަލާމަތްވަނީ ކާކު ހެއްޔެވެ. ومن ذا الذي ينجو من الناس سالمًا

ގިނިކަމާއެއްގެ ފިޔަގަނޑު ދަށުގައި އޭނާ ފޮރުވިގެން ވީނަމަވެސްމެއެވެ؟ ولو غاب عنهم بين خافيتي نسر

މިހެން ކަންތައް އޮތްއިރު، މި ރައްދުދިނުމުގައި ޝަރީޢަތުގެ ޙުދޫދުގެ ތެރޭގައި ހިފެހެއްޓުން އަޅުގަނޑަށް ފުދެއެވެ. އަނިޔާވެރިޔާއާ އަޅުގަނޑު ކުރިމަތިލާނީ އަނިޔާވެރިކަމަކުން ނޫނެވެ، އަދި ބުހުތާނު ހަދާ މީހާއާ ކުރިމަތިލާނީ ބުހުތާނަކުން ނޫނެވެ. އޭގެ ބަދަލުގައި، އަޅުގަނޑު އޭނާ ސިފަކުރާނީ އޭނާ ޙަޤީޤަތުގައިވެސް ހުރި ގޮތަށެވެ، އެއީ މީސްތަކުން އޭނާއާމެދު ސަމާލުވުމަށާއި، އޭނާގެ މަގުފުރެދުމުގެ ސަބަބުން މީސްތަކުން މަގުފުރެދިގެން ނުދިއުމަށެވެ، އަދި ﷲ (عز وجل) ގެ ފޮތާއި އެކަލާނގެ ނަބިއްޔާ (ﷺ) ގެ ސުންނަތުން އޭނާ އެއްކިބާވެފައިވުމުގެ ސަބަބުން، އެބައިމީހުން އެއްކިބާވެގެން ނުދިއުމަށެވެ.

އޭނާއާ އަލަށް ބައްދަލުވާ މީހުންނަށް މިކަން ޚާއްޞަކޮށް މުހިންމުވެގެންވެއެވެ. އޭނާގެ ބޭރުފުށުގެ ސިފަތަކުން އެބައިމީހުން ހެއްލިގެން ހިނގައިދާނެތީއެވެ، އަދި އޭނާގެ ޙަޤީޤީ ޠަބީޢަތާމެދު އެބައިމީހުން ޖާހިލުވެތިބޭ ޙާލުގައެވެ—ޅެންވެރިޔާ ބުނެފައިވާ ފަދައިންނެވެ:

އެއްވެސް ރަޙުމަތްތެރިއަކު ތިބާއަށް ކެހިދިނަ ނުދޭށެވެ. لا يغرنْك صديق أبدًا

އޭނާ އިމްތިޙާނުކޮށްފުމަށް ދާންދެން، އޭނާގެ ބޭރުފުށުގެ ސިފަތަކުންނެވެ. لك في المنظر حتى تخبرُه

ތިމަންނާއަށް ކިތައްކިތައް ރަޙުމަތްތެރިން (ގެ ޙަޤީޤަތް) ނުފެނި ގޮސްފައިވޭ ހެއްޔެވެ. كم صديق كنت منه في عمى

އޭނާގެ ބޭރުފުށުގެ ސިފަތަކުން ދުވަސްކޮޅަކަށް ތިމަންނާއަށް ކެހިލިބުނެވެ. غرّني منه زمانًا منظره

އުޖާލާ މޫނަކާއެކު އޭނާ ތިމަންނާއާ ބައްދަލުކުރެއެވެ. كان يلقاني بوجه طلق

އަދި މުތްތަކެއް ފަދައިން އަތުރާލެވިފައިވާ ބަސްތައް ފާޅުކުރެއެވެ. وكلام كاللآلي ينشره

އެހެނަސް އޭނާގެ އެތެރެފުށުގެ އަޑި ތިމަން ހޯދައި ބެލިހިނދު، فإذا فتّشته عن غيبه

ބޭރުފުށުން އޭނާ ދެއްކި ލޯތްބާއި ކުލުނުގެ އެއްވެސް އަސަރެއް ތިމަންނާއަށް ނުފެނުނެވެ. لم أجد ذاك لوجد يضمره

ފަހެ ބޭރުފުށުން އޭނާ ފާޅުކުރާ ލޯތްބާއި ކުލުނު ހިތުގައިވެސް ގެންގުޅޭ މީހާ ފިޔަވައި،  يضمر الود كما قد يظهره

އެހެން ހުރިހާ އަޚުން ދޫކޮށްލާށެވެ. فدع الإخوان إلا كل من

އަދި މި ސިފަތައް އެކުލެވިގެންވާ މީހަކު ތިބާއަށް ފެނިއްޖެނަމަ، فإذا فزت بمن يجمع ذا

ތިބާ ރައްކާތެރިކޮށް ބަލަހައްޓާ ޚަޒާނާއެއް ކަމުގައި އޭނާ ހަދާށެވެ. فاجعلنه لك ذَخرًا تذخره

އަދި އިހުޒަމާނުގައި، ޢިލްމުވެރިން ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ:

ހަ ޙާލަތެއްގައި ފާޑުކިޔުމަކީ (ނުވަތަ މީހުންގެ އުނިސިފަތައް ބަޔާންކުރުމަކީ) ޣީބައަކަށް ނުވެއެވެ. القدح ليس بغيبة في ستة

(އަނިޔާގެ ސަބަބުން) ދެރަ ލިބިފައިވާ މީހާއާއި، متظلّم

މީހަކު ކާކުކަން އަންގައިދޭ މީހާއާއި،  ومعرّف

އަދި އިންޒާރެއް ދޭ މީހާއެވެ. ومحذر

ފާޅުގައި ފާފަކުރާ މީހާއާއި، ومجاهر فسقًا

ޝަރުޢީ ފަތުވާއަކަށް އެދޭ މީހާއާއި، ومستفت ومن

އަދި މުންކަރާތެއް ނައްތާލުމަށް އެހީތެރިކަމަށް އެދޭ މީހާއެވެ. طلب الإعانة في إزالة منكر

ބަޔާންކުރެވުނު މި ސިފަތަކުގެ ތެރެއިން އެންމެ ސިފައެއްވެސް މިފަދަ ރައްދުދިނުމެއް ޙައްޤުކަން ސާބިތުކޮށްދިނުމަށް ފުދެއެވެ. އެހެންކަމަށްވާއިރު، މީގެ ތެރެއިން އެހެން ސިފަތައްވެސް އޭގެ ތެރޭގައި އެކުލެވިއްޖެނަމަ އެކަން ކިހާވަރަކަށް ޙައްޤުވާނެ ހެއްޔެވެ، ޚާއްޞަކޮށް އޭގެ ތެރެއިން ފުރަތަމަ ކަންތަކެވެ (އަނިޔާއަށް އިންސާފު ހޯދުމަށް އެދުމެވެ). އޭގެ ދަލީލަކީ ﷲ (عز وجل) ގެ މި ބަސްފުޅެވެ:

{لَا يُحِبُّ اللَّهُ الْجَهْرَ بِالسُّوءِ مِنَ الْقَوْلِ إِلَّا مَنْ ظُلِمَ وَكَانَ اللَّهُ سَمِيعًا عَلِيمًا}

“އަނިޔާ ލިބިއްޖެ މީހަކު (އެކަން ބަޔާންކޮށް ހަޅޭއްލެވުން) މެނުވީ، ނުބައި ބަސްތައް ފާޅުކޮށް ގޮވުމަކީ، ﷲ (عز وجل) ލޯބިވެވޮޑިގެންވާ ކަމެއް ނޫނެވެ. އަދި އައްސަވާވޮޑިގެންވާ، މޮޅަށް ދެނެވޮޑިގެންވާ ކަލަކު ކަމުގައި ﷲ (عز وجل) ވޮޑިގެންވެއެވެ.” (އަންނިސާ: 148).

އަދި ނަބިއްޔާ (ﷺ) ގެ ބަސްފުޅެވެ:

 «لَيُّ الواجد يحل عرضه وعقوبته» 

“ތަނަވަސްކަން ހުރެ، [ދަރަނި އަދާކުރުން] ފަސްކުރުމަކީ، އޭނާގެ އަބުރާއި އޭނާއަށް ޢުޤޫބާތްދިނުން ޙަލާލުކުރާ ކަމެކެވެ.” 3

ޅެންވެރިޔާ ބުނެފައިވެއެވެ:

މަތިވެރިކަމުގެ ކަންކަމުގައި ކަނޑި ބޭނުންކުރަންޖެހޭ ތަނުގައި އޯގާތެރިކަން އިސްކުރުމަކީ،

އޯގާތެރިކަން އިސްކުރަންޖެހޭ ތަނުގައި ކަނޑި ބޭނުންކުރުން ފަދަ ގެއްލުންހުރި ކަމެކެވެ.

އަނިޔާވެރިކަމުންނާއި، ބޭއިންސާފުން އެހެން މީހުންގެ އަބުރަށް އަރައިގަތުމުން އަޅުގަނޑުމެން ރައްކާތެރިކޮށްދެއްވުން އެދި ﷲ (عز وجل) ގެ ޙަޟްރަތުން ދަންނަވަމެވެ. އަދި އަޅުގަނޑު މި ލިޔާ ލިޔުމަކީ ނަބިއްޔާ (ﷺ) ގެ ސުންނަތާއި ސަލަފުންގެ މަގުގެ ދިފާޢެއް ކަމުގައި ލެއްވުން އެދި ދަންނަވަމެވެ. ހަމަކަށަވަރުން، އެކަލާނގެއީ އައްސަވާވޮޑިގެންވާ، އިޖާބަކުރައްވާ އިލާހެވެ.

މުޙައްމަދު ނާޞިރުއްދީން އަލްއަލްބާނީ

ފޫޓްނޯޓްތައް

1. އެކަލޭގެފާނުގެ ފޮތް، “ކަޝްފުއް ނިޤާބް ޢައްމާ ފީ ކަލިމާތި އަބީ ޣުއްދާ މިން އަލް-އަބާޠީލް ވަލް-އިފްތިރާއާތު” ގެ މުޤައްދިމާ (ޞަފްޙާ: 3-8). كتاب كشف النقاب عما في «كلمات» أبي غدة من الأباطيل والافتراءات
2. ޞަޙީޙް އަލްޖާމިޢު އައްޞަޣީރު (ނަންބަރު 5566). صحيح الجامع الصغير (٥٥٦٦).
3. ޞަޙީޙް އަލްޖާމިޢު އައްޞަޣީރު (ނަންބަރު 5363).